سخن با مردم به اندازه عقل آنها

سلام علیکم

پس از آنکه اتمام حجت عالم بر جاهل در عقاید واجبه و فروعات الزامی مبتلی بها عقلا و نقلا لازم و واجب است، در خصوص حدیث «انا معاشر الأنبیاء أمرنا أن نکلّم الناس علی قدر عقولهم» عرض می شود:

۱. ارشاد به لزومی عقلی است چرا که تکلم به بیش از اندازه فهم مخاطب لغو است و لزوم عقلی لا یخصص است..، و مسلک عقلایی است در انتخاب اسلوب بلاغی چرا که بلاغت القاء کلام است به مقتضای حال مخاطب.

و ممکن است وجه امر به تکلیم به قدر عقول مردم ارشاد زائد به عدم غرض اهم در تکلیم به ما فوق عقولهم هم باشد تا غرض بعثت و ارسال رسل منتفی نشود، و اغراض خاص نیاز به بیان خاص یا نصب قرینه برای عامه دارد.

۲. روایت از مصادیق مداراة الناس است که مطلوبیتش در اخبار متضافره تاکید شده است کما اینکه ان لکم فی رسول الله أسوة حسنة.

۳. اگر غرض از تکلم، ایصال الکلام الی من هو افهم و افقه من المخاطب باشد مانعی نیست که کلام صادر شود هر چند که مخاطب به دلیل عجز از فهم تفصیلی ، مکلف فعلی نباشد یا باید تحصیل مقدمات فهم کند.

۴. آنچه به نحو عمومی در عقاید و فقه و اخلاق از جانب شارع اقدس بیان و تبیین شده دلالت دارد که فهم مخاطبین برای آن احراز شده ولو به نحو مرتبه ای و تدریجی.

۵.ملاحظه مآل الفتوی، با توجه به فهم مخاطب می تواند تحت قاعده اهم و مهم و یا ضرورت و یا تقیه و .. تکلیف جدیدی در کیفیت بیان حکم شرعی درست کند و البته اغرای به جهل و کتمان حق بر مفتی بدون تقیه جایز نیست و احراز موارد ثانوی شخصی است نه قابل انکار است و نه اثبات برای غیر.

۶. در توحید صدوق ره از امیر المومنین علیه السلام در حدیثی طولانی چنین نقل شده است:.. وَ لَيْسَ كُلُّ اَلْعِلْمِ يَسْتَطِيعُ صَاحِبُ اَلْعِلْمِ أَنْ يُفَسِّرَهُ لِكُلِّ اَلنَّاسِ لِأَنَّ مِنْهُمُ اَلْقَوِيَّ وَ اَلضَّعِيفَ وَ لِأَنَّ مِنْهُ مَا يُطَاقُ حَمْلُهُ وَ مِنْهُ مَا لاَ يُطَاقُ حَمْلُهُ إِلاَّ مَنْ يُسَهِّلُ اَللَّهُ لَهُ حَمْلَهُ وَ أَعَانَهُ عَلَيْهِ مِنْ خَاصَّةِ أَوْلِيَائِهِ.. 

و در غرر نقل شده از ایشان علیه السلام که فرمودند: وَاضِعُ اَلْعِلْمِ عِنْدَ غَيْرِ أَهْلِهِ ظَالِمٌ لَهُ.

و در بحار، نبوی شریف آمده است: لاَ تُحَدِّثُوا اَلنَّاسَ بِمَا لاَ يَعْرِفُونَ أَ تُحِبُّونَ أَنْ يُكَذَّبَ اَللَّهُ وَ رَسُولُهُ .

و در تحف از امام سجاد علیه السلام در رساله حقوق چنین نقل شده : حَقُّ اَلْمُسْتَنْصِحِ فَإِنَّ حَقَّهُ أَنْ تُؤَدِّيَ إِلَيْهِ اَلنَّصِيحَةَ عَلَی‌ اَلْحَقِّ اَلَّذِي تَرَی‌ لَهُ أَنَّهُ يَحْمِلُ وَ تَخْرُجَ اَلْمَخْرَجَ اَلَّذِي يَلِينُ عَلَی‌ مَسَامِعِهِ وَ تُكَلِّمَهُ مِنَ اَلْكَلاَمِ بِمَا يُطِيقُهُ عَقْلُهُ فَإِنَّ لِكُلِّ عَقْلٍ طَبَقَةً مِنَ اَلْكَلاَمِ يَعْرِفُهُ وَ يَجْتَنِبُهُ وَ لْيَكُنْ مَذْهَبُكَ اَلرَّحْمَةَ وَ لاٰ قُوَّةَ إِلاّٰ بِاللّٰهِ ..